Proef de lingonbär in Småland

De term “krösamos” is een begrip dat iedere Zweed wel kent, voor uit de verhalen van Astrid Lindgren over Emil van de Hazelhoeve. “Krösa” is een Zuid-Zweedse dialectvariant voor vossenbes, en de oude vrouw in de Emil-boeken, die bekendstaat om haar griezelverhalen, heet “Krösa-Maja”. In de Engelse en Duitse vertalingen bleef die naam behouden, terwijl ze in het Deens “Tyttebær-Maja” heet.

Bij Astrid Lindgrens geboorteplaats “Näs” groeien er langs de paden bos- en vossenbesstruiken, een knipoog naar haar verhalen, natuurlijk. Lingonbär worden sterk geassocieerd met Småland en Öland en zijn nog steeds de voor de hand liggende keuze bij verschillende gerechten uit die regio’s, zoals kroppkakor, lufsa (een soort aardappelpannenkoek met vlees, in de oven gebakken), raggmunk en hyttsill. En natuurlijk dronk men “krösadrecke”! Op Öland verschillen de meningen echter over de vraag of lingonbär wel of niet bij kroppkakor horen.

Småland is altijd rijk geweest aan bossen en dus ook aan veenbessen. Zoveel zelfs, dat de bessen eind 19e eeuw naar Duitsland werden geëxporteerd, waar ze onder andere werden gebruikt om rode wijn meer kleur te geven. Rond 1890 bedroeg de jaarlijkse lingonbärexport uit de provincie Kronoberg zo’n 2 600 ton, goed voor 438 goederentreinen.
Dat was bijna evenveel als de totale Zweedse export van wilde bessen bijna honderd jaar later, in de vroege jaren 1980! Ter informatie: lingonbär werden ook uit andere delen van Zweden geëxporteerd, onder andere naar Engeland, de VS en de Scandinavische buurlanden.

Of het nu bij vlees, vis, pap of aardappelen was, in de 19e eeuw at men de lingonbär bij bijna alles. Gemengd met melk aten de Zweden deze vossenbessen met “grynkorv” en “blodpalt” (een gerecht dat “korv å palt å krösamos” heette), vaak tijdens de slachtperiode of samen met ingelegde haring en aardappelen. Voor de armen in Småland was lingonbärmoes een van de belangrijkste bijgerechten bij aardappelen en werd zelfs vaker gegeten dan haring.
Rond de eeuwwisseling kwam je zelfs lingonbärmoes tegen in gebak tijdens feesten op Öland.
De populariteit van de bes komt voort uit haar hoge gehalte aan vitaminen en mineralen, haar natuurlijke conserveermiddel benzoëzuur, waardoor ze lang houdbaar is – zelfs zonder suiker – en haar stevige structuur, waardoor ze gemakkelijker te plukken is dan andere bessen.
Veenbessen werden zonder suiker ingemaakt (suiker was tot laat in de 19e eeuw schaars), soms met wat honing, en bleven toch goed houdbaar.

Wie vroeger het bos in ging om bessen te plukken, bedoelde meestal lingonbär. Rond Lidhult, buiten Ljungby, was dit een bijzonder populaire bezigheid. Het gebied wordt tegenwoordig informeel de “lingonbärregio” genoemd, omdat de Medicinväxtföreningen (Medicinale Plantenvereniging) uit Göteborg hier in 1904 een fabriek voor de verwerking van de lingonbär oprichtte.
AB Lingon werd het eerste bedrijf in de regio met vrouwelijke werknemers en bood veel banen.
Voor velen vormde de lingonbär een broodnodige aanvulling op de bruidsschat… en misschien betaalden de vossenbessen zelfs de bruidsjurk.